ХИЧЭЭЛИЙН ЗОРИЛГО
Энэ хичээлээр бид тархи гэж юу болох, Mind гэдэг өргөн ойлголтыг шинжлэх ухаанд хэрхэн авч үздэг, мөн тархи ба Mind хоорондоо ямар холбоотой, юугаараа ялгаатайг суурь түвшинд ойлгож эхэлнэ.
Хичээлийн төгсгөлд суралцагч:
- Тархи болон Mind-ийг нэг ойлголтын хоёр нэр биш гэдгийг тайлбарлана.
- Энэ сургалтад Mind гэдэг үгийг ямар утгын хүрээнд хэрэглэж байгааг тодорхойлно.
- Сэтгэл судлал, танин мэдэхүйн шинжлэх ухаан, neuroscience болон философи Mind-ийг өөр өөр өнцгөөс судалдгийг ялгана.
- Тархи, бие болон гадаад орчны харилцан үйлчлэлийг суурь түвшинд ойлгоно.
- Brain, Mind, Consciousness болон Mindset гэсэн ойлголтуудыг хооронд нь андуурахгүй танина.
01
Бид өдөр тутам бодож, бас аливааг мэдэрч байдаг. Харин энэ бүхэн хэрхэн явагддаг вэ?
Бид өдөр бүр бодож, аливааг мэдэрч, анхаарч, санаж, сэтгэж, суралцаж, төсөөлж, шийдвэр гаргаж байдаг.
Эдгээр нь бидний өдөр тутмын амьдралын нэг хэсэг учраас хэрхэн явагдаж байгааг нь тэр бүр анзаардаггүй.
Харин жаахан анхаарлаа хандуулж харвал сонирхолтой асуултууд гарч ирнэ.
- Бодол хэрхэн бий болдог вэ?
- Яагаад зарим зүйл бидний анхаарлыг шууд татдаг вэ?
- Яагаад зарим үйлдэл бараг автоматаар явагддаг вэ?
- Тархи болон Mind хоорондоо ямар холбоотой вэ?
Эдгээр асуултаар хичээлээ цааш үргэлжлүүлэхийн өмнө тархи болон Mind хоёрын утга, ойлголтын ялгааг эхлээд тодруулж авцгаая.
02
Тархи бол биологийн эрхтэн
Тархи бол төв мэдрэлийн тогтолцооны үндсэн эрхтэн.
Хүний тархи хэдэн арван тэрбум нейрон болон тэдгээртэй харилцан үйлчилж, тархины хэвийн үйл ажиллагаанд олон үүрэг гүйцэтгэдэг төрөл бүрийн гли эсээс бүрдсэн маш нарийн биологийн тогтолцоо юм.
Тархины нейронууд цахилгаан болон химийн дохиогоор хоорондоо мэдээлэл дамжуулж, асар олон холбоос бүхий сүлжээнүүд үүсгэн ажилладаг.
Энд нэг чухал зүйлийг эхнээс нь зөв ойлгоё.
Нэг нейрон гэдэг нь хүний нэг бодол гэсэн үг биш.
Тархины нэг хэсэг гэдэг нь хүний нэг зан чанар гэсэн үг биш.
Бидний бодох, санах, анхаарах, мэдрэх зэрэг нарийн үйл явц тархины зөвхөн нэг хэсгийн ажил биш.
Олон бүтэц, систем, сүлжээ хоорондоо харилцан уялдаатай ажилласнаар эдгээр үйл явц бий болдог.
Тиймээс тархийг хэдхэн тусдаа хэсэг ажиллуулдаг энгийн машин мэтээр төсөөлөх нь бодит үйл ажиллагааг нь хэт хялбаршуулсан ойлголт болно.
03
Тэгвэл Mind гэж юу вэ?
Энд нэг нэр томьёогоо эхлээд тодруулъя.
Англи хэлний Mind гэдэг үгийг монгол хэлэнд оюун ухаан, сэтгэц, сэтгэхүй гэх мэтээр орчуулан хэрэглэдэг.
Гэхдээ эдгээр үгийн аль нь ч дангаараа Mind гэсэн өргөн ойлголтын бүх утгыг бүрэн багтааж чаддаггүй. Мөн ямар сэдэв, нөхцөлд хэрэглэж байгаагаас шалтгаалан өөр өөр утгаар ойлгогдож болно.
Mind гэдэг нь зөвхөн бодож сэтгэхийг хэлдэггүй.
Жишээ нь, бид ямар нэг зүйлийг анзаарч, санаж, мэдэрч, төсөөлж, шийдвэр гаргаж байдаг. Эдгээр нь хоорондоо ялгаатай үйл явцууд боловч Mind гэсэн өргөн ойлголтын хүрээнд авч үзэгдэж болно.
Эндээс Mind гэдэг нь зөвхөн “оюун ухаанаараа бодох” гэсэн утгаар хязгаарлагдахгүй, илүү өргөн хүрээний ойлголт болохыг харж болно.
Тиймээс Mind гэсэн өргөн ойлголтыг системтэйгээр авч үзэхэд монгол хэлний “оюун ухаан” гэдэг үгээр дангаар нь илэрхийлэх нь утгын хүрээг нь хязгаарлаж болох талтай. Яг энэ ялгааг ойлгох нь чухал.
Mind гэдэг нь өргөн хүрээний ойлголт учраас энэ сургалтад бид түүний бүх боломжит онолын утгыг хамруулан авч үзэхгүй. Харин хичээлийн агуулгатай холбоотой тодорхой утга, чиглэлийг нь авч үзнэ.
ЭНЭ СУРГАЛТЫН АЖЛЫН ТОДОРХОЙЛОЛТ
Энэ сургалтын хүрээнд Mind гэдэг үгийг хүний харилцан холбоотой сэтгэцийн болон танин мэдэхүйн дараах үйл явцуудыг хамруулсан өргөн утгаар авч үзнэ:
- мэдрэх
- анхаарах
- санах
- суралцах
- бодох
- сэтгэх
- төсөөлөх
- сэтгэл хөдлөх
- шийдвэр гаргах
- ухамсарлах
Үүнд бидний монгол хэлэнд “оюун ухаан” хэмээн ойлгож, нэрлэж ирсэн бодох, сэтгэх, ойлгох, эргэцүүлэх зэрэг үйл ажиллагаа ч мөн багтана.
Ингээд цаашид Mind гэдэг үгтэй таарахад энэ сургалтад ямар утгын хүрээнд хэрэглэж байгааг нь бид мэдэж авлаа.
Мөн Mind гэдэг нь тархины дотор хаа нэг газар байрладаг тусдаа эрхтэн, бүтэц, эсвэл тархины нэг хэсгийн нэр биш.
04
Mind-ийг өөр өөр салбар хэрхэн авч үздэг вэ?
Сэтгэл судлал
Хүний сэтгэцийн үйл явц, сэтгэл хөдлөл, бодол, зан үйлийг судална.
Танин мэдэхүйн шинжлэх ухаан
Анхаарал, ой санамж, суралцах, хэл, сэтгэх, шийдвэр гаргах зэрэг үйл явцыг олон салбарын мэдлэгтэй холбон судалдаг.
Neuroscience
Эдгээр үйл явц тархи болон мэдрэлийн тогтолцооны үйл ажиллагаатай хэрхэн холбоотойг судална.
Философи
Mind гэж юу вэ, ухамсар гэж юу вэ, Mind ба тархи хоорондоо ямар холбоотой вэ зэрэг суурь, онолын асуултуудыг авч үздэг.
Өөрөөр хэлбэл, Mind-ийн хүрээнд авч үзэж болох олон үйл явц, асуултыг өөр өөр салбар өөр өөр өнцгөөс судалдаг.
Харин бид энэ богино сургалтаар эдгээр бүх чиглэлийг гүнзгийрүүлэн судлахгүй. Хичээлийнхээ агуулгад хэрэгтэй хэсгүүдэд анхаарлаа хандуулж, Mind-ийн талаар шинжлэх ухааны суурь ойлголтыг энгийн бөгөөд системтэйгээр авч үзнэ.
Харин consciousness буюу ухамсар, субъектив туршлага хэрхэн бий болдог тухай зарим үндсэн асуултад шинжлэх ухаан өнөөдөр ч бүрэн хариулаагүй байна.
БИД ДАРААХ ГУРВАН ЗҮЙЛИЙГ ЯЛГАЖ АВЧ ҮЗНЭ
- Шинжлэх ухааны нотолгоогоор сайн дэмжигдсэн зүйл
- Онолын тайлбар
- Хараахан бүрэн хариулагдаагүй асуулт
Энэ ялгаа дараагийн хичээлүүдэд ч чухал хэвээр байна.
05
Тэгвэл тархи ба Mind нэг зүйл үү?
Яг адил утгатай ойлголт биш.
Тархи бол биологийн эрхтэн. Түүний бүтэц, эсүүд, дохиолол болон олон төрлийн үйл ажиллагааг шинжлэх ухааны аргаар судалж, хэмжиж болно.
Mind гэдэг нь тархины дотор эсвэл түүний аль нэг хэсэгт байрладаг тусдаа биологийн эрхтэн, бүтэц биш.
Нөгөө талаас Mind-ийг тархинаас бүрэн хамааралгүй тусдаа зүйл гэж шинжлэх ухааны тогтсон баримт мэт тайлбарлаж бас болохгүй.
Бидний мэдрэх, анхаарах, санах, суралцах, бодох, сэтгэл хөдлөх, шийдвэр гаргах зэрэг үйл явц тархины үйл ажиллагаатай нягт холбоотойг шинжлэх ухааны өргөн хүрээний судалгаа харуулдаг.
Гэхдээ ялгаатай байна гэдэг нь эдгээрийг “хоорондоо холбоогүй” гэсэн үг биш. Харин өөр өөр утга, агуулгатай ойлголтыг нэг зүйл мэтээр нэрлэж болохгүй гэсэн санаа юм.
06
Тархи ганцаараа, бие даан салангид ажилладаггүй
Тархи гавлын ясны дотор байрладаг боловч биеийн бусад хэсгээс тусгаарлагдан, дангаараа ажилладаггүй.
Бидний мэдрэхүйн мэдээлэл, биеийн дотоод дохио, автономит мэдрэлийн тогтолцоо, дааврын дохиолол болон гадаад орчноос ирэх мэдээлэл тархины үйл ажиллагаатай байнга харилцан уялдаатай байдаг.
Тиймээс хүний бодол, мэдрэмж, зан үйлийг “зөвхөн тархинаас” эсвэл “зөвхөн бодлоос” үүсдэг мэтээр тайлбарлах нь хангалтгүй.
Хүний бодол, мэдрэмж, зан үйл нь тархи, бие болон орчноос ирэх мэдээллийн тасралтгүй харилцан үйлчлэлтэй холбоотой.
🧠 ЭНЭ ХИЧЭЭЛЭЭС АВЧ ҮЛДЭХ ГОЛ ОЙЛГОЛТУУД
- Brain / Тархи
- Биологийн эрхтэн.
- Mind
- Энэ сургалтын хүрээнд сэтгэцийн болон танин мэдэхүйн харилцан холбоотой олон үйл явцыг хамруулан авч үзэж буй өргөн ойлголт.
- Consciousness / Ухамсар
- Mind-тэй холбоотой боловч ижил утгатай биш.
- Mindset / Сэтгэлгээний хэв маяг
- Mind өөрөө биш; бидний сэтгэх, ойлгох, тайлбарлахад нөлөөлдөг тодорхой итгэл үнэмшил, хандлага, сэтгэлгээний хэв маягтай холбоотой ойлголт.
🔎 ЖИЖИГ АЖИГЛАЛТ
Өнөөдөр ямар нэгэн зүйл таны анхаарлыг татах үед түр азнаад:
“Яагаад би яг үүнийг анзаарав?”
гэж өөрөөсөө асуугаарай.
Хариултыг нь олох гэж яарах хэрэггүй. Зүгээр л анзаараарай.
Учир нь дараагийн хичээл яг энэ асуултаас эхэлнэ.
Шинжлэх ухааны тэмдэглэл
Энэ хичээлийн тархи, мэдрэлийн сүлжээ, тархи–бие–орчны харилцан үйлчлэл болон ухамсрын талаарх суурь тайлбарыг дараах эх сурвалжуудтай тулган хянав.